sadržaj:

• Ukidanje vladavine covjeka nad covjekom
• .
• zakon o radnickom samoupravljanju
• .
• Istorijat socijalisticke ideje
• .
• Uspostavljanje vlasti proleterijata
• .
• Režim u Kraljevini Jugoslaviji
  .

Uvod

Da bi se razumjelo postojanje SFR Jugoslavije i nostalgija sadašnjih Jugoslavena mora se malo dublje zaći u sistem koji je vladao u SFRJ. Taj sistem je za neke bio blagostanje, za neke nešto što su prihvatili tako kako jeste, za neke nužno zlo, a bilo je i onih koji su se borili protiv tog sistema da bi ga srušili.

To je i normalno kad se vidi raznolikost ljudskih interesa i kriterijima koji svakog od nas vode kroz život. Drugim riječima, za sve što postoji netko to prihvata, netko ne prihvata a netko je nezainteresovan za to. U principu to i nije loše jer bi bilo dosadno živjeti u zajednici u kojoj svi isto mislimo. Ta zajednica bi bila lišena napretka. Ali problem se postavlja kad dođe do sukoba u borbi mišljenja i kad to dovede do tačke kad ta borba prelazi u oružani sukob. Na Balkanskom poluostrvu su takvi sukobi nažalost česti i to je ono što nas je spriječilo da postanemo jedna bogata i stabilna zajednica. Poslije svakog oružanog sukoba trebalo je opet sve graditi iznova a to je ujedno značilo i potpadati pod uticaj bogatih zemalja.

Baš to se pokušalo izbjeći 1945. kad su narodi SFR Jugoslavije pod vodstvom KPJ i Titom kao svojim liderom počeli da grade zemlju poslije destruktivnog razaranja u toku 2. sv. rata. Zemlju su iz ničega pokušali da izgrade. Koliko je to bilo moguće bez potpadanja pod uticaj Istočnog ili Zapadnog bloka nikad nećemo u potpunosti moći sagledati ali pokušat ću kroz citate "Titovih riječi" da iznesem sto je moguće realnije ta nastojanja koja je Tito želio da sprovede.

Titove riječi

"Moć Titove riječi je u tome što Tito stoji iza svake svoje misli, što duboko doživljava ono što govori, ponirući u bit stvari, u dijalektiku zbivanja. On nikada ne improvizira u smislu knjiške retoričnosti, već kao da tumači misli i osjećaje onih koji ga slušaju, kao da s njima razgovara. Zbog tog je Titova riječ tako bliska ljudima kojima se obraća. Njegovu riječ nikad ne osjećamo kao nešto strano što nam se želi nametnuti, nešto suhoparno i instruktivno, kakva je u biti bila Staljinova riječ. Titova riječ djeluje impresivno i privlačno i onda kad je kritički usmjerena, kad "napada", jer je uvijek iskrena i dobronamjerna. To je riječ velikog humaniste, riječ borca za čovječnost."

( Dane Šijan «Moć Titove riječi» STYLOS, Zagreb, 1977, str. 226)

Iz ovog citata se može vidjeti zašto je Tito imao toliku ogromnu podršku narodnih masa i zašto i dan danas kad se spomene njegovo ime izaziva kod mnogih ljudi sjećanje na nešto što je predstavljalo napredak i boljitak u životu svih. Naravno da je bilo i protivnika Titovih odluka. Odluke Tito nikad nije donosio samostalno već se uvijek konsultovao sa drugima i razmatrao razne mogućnosti. Ali kad se odluka donese onda je smatrano da se ona mora sprovesti takva kakva je. To je nekad imalo suprotni dojam jer se moglo okarakterisati kao diktat ali je bilo neminovno da bi se postigao osnovni cilj kojem se težilo a to je:

Ukidanje vladavine čovjeka nad čovjekom

"Socijalistička revolucija, koja ima zadatak da potpuno oslobodi ličnost putem ukidanja vladavine čovjeka nad čovjekom, to jest ostvarenja besklasnog komunističkog društva kao više faze socijalizma, ne može svoj cilj postići "preko noći". To će ostvariti tek buduće generacije, što ne znači da izgrađivanje više faze socijalizma treba prebaciti u daleku budućnost kao što je to u praksi činio Staljin (1879.-1953.) koji je lansirao "teoriju" po kojoj država odumire jačanjem, odnosno povećanjem nasilja." 

(Dane Šijan «Moć Titove riječi» STYLOS, Zagreb, 1977, str 11)

Zakon o radničkom samoupravljanju

Kad je 1950. godine donesen zakon o radničkom samoupravljanju, već je bio realizovan prvi petogodišnji plan i mnoge novopodignute fabrike su počele sa ostvarenjem svojih radnih podviga. Rast industrijske proizvodnje je naglo počeo da ide uzlaznom putanjom. To je dovelo i do velike migracije seoskog stanovništva u gradove i naglom izgradnjom i razvojem gradova. Tako su ti proleteri po prvi put u istoriji stvarno došli u situaciju da upravljaju kako na svojim radnim mjestima tako i u cjelokupnom društvu preko organa mjesnih zajednica.

Međutim postavlja se pitanje šta je to samoupravljanje?

O tome zakonu Tito kaže da je trebao da: "omogući trudbenicima da maksimalno razviju svoje stvaralačke sposobnosti i samoinicijativu, koje je centralističko upravljanje sve više kočilo"

(Tito, knj. XI, str. 380)

U obrazloženju tog zakona, Tito je rekao u Narodnoj skupštini 26. juna 1950. sljedeće:

"Preuzimanjem sredstava za proizvodnju u državne ruke još nije bila ostvarena akciona parola radničkog pokreta "fabrike radnicima", jer parola "fabrike radnicima, zemlja seljacima" nije neka apstraktna parola, već takva koja ima u sebi duboko sadržajni smisao. Ona sadrži čitav program socijalističkih odnosa u proizvodnji: u pogledu prava i dužnosti trudbenika - i prema tome - može se i mora ostvariti, ako mislimo da zaista gradimo socijalizam"

Istorijat socijalističke ideje

Ali sad da se malo vratimo i na istorijat postanka i razvoja ideje koje su vodile revoluciju. Glavni motiv u vođenju revolucija je ideja slobode, jednakosti i pravednosti što je još za vrijeme buržoasko-demokratske revolucije proklamovano, ali nije moglo da se sprovede u djelo, jer u buržoaskom društvu čovjek i dalje ostaje čovjeku vuk ili po Sartru pakao za drugog. Istjerivanje tog vuka iz ličnosti započinje socijalistička revolucija čiji su protagonisti učeni i rukovođeni Marksovom filozofijom. Ali ipak treba napomenuti da su buržoaskom revolucijom postavljene neprolazne tekovine. Mlada buržoazija je omogućila razvoj radnog poleta i jačanje ljudskog dostojanstva.

Pod uticajem svih tih previranja u Evropi tog vremena i na prostorima Jugoslavije su se dizali ustanci i bune. Najpoznatije su legendarna seljačka buna u Hrvatskom Zagorju 1573. pod vodstvom Matije Gubca, prvi i drugi srpski ustanak 1804. i 1815., pa ustanički val u Vojvodini i Sloveniji 1848., te Rakovička buna u Hrvatskoj 1871. koja je bila pod uticajem Pariske komune koja se odigrala u januaru iste godine. U Bosni i Hercegovini 1875. odigrava se bosansko-hercegovački ustanak, a u Makedoniji 1903. ilindenski ustanak koji se svojom Kruševskom republikom koja je imala osim nacionalnog i socijalnu notu i time se približila tipu socijalističkih revolucija.

Pored tog treba istaći i ulogu radničke klase koja iako malobrojna u drugoj polovini 19. vijeka svojim štrajkovima i demonstracijama sve više jačala osjećaj u narodu za pravdu i slobodu. To je sve omogućilo pojavu ljudi kao što su Svetozar Marković, Vaso Pelagić, Dimitrije Tucović i drugih koji su utkali svoju misao u temelje jugoslovenske socijalističke revolucije.

Pojavom Svetozara Markovića (1846. – 1875.) javljaju se prve teorije socijalizma na našim prostorima. Marković se bavio raznim naučnim disciplinama: sociologijom, pedagogijom, etikom, estetikom itd. Ostavio je za sobom opsežna naučna i publististićka djela a imao je mnogobrojne pristalice pa se tako smatra da je on osnivač socijalizma u Jugoslaviji.

U svom pismu datiranom novembra 1872. godine, Marković sažeto iznosi načela svojih reformatorskih zamisli:

"Mi hoćemo da uništimo svako tiranisanje čovjeka nad čovjekom, hoćemo da uništimo odnose vlast i podanik, sluga i gospodar, nadničar i kapitalista. Hoćemo da učinimo da rad i samo rad bude izvor uživanja, dakle da ukinemo sve dohotke od procenta, od rente, od kapitala - jednom riječi, da učinimo da oruđa za proizvodnju budu opšta svojina.... i da se rad organizuje prema potrebi društva i svakog pojedinca.- To su opšta načela. Ali mi po njima već znamo šta treba najprije da radimo: da oslobodimo našu najmnogobrojniju radničku klasu - zemljoradnike od ćiftinske i birokratske eksploatacije i da organizujemo našu seljačku opštinu kao osnovnu jedinicu novog društvenog stroja"

(Svetozar Marković: «Iz političkih spisa i prepiske», Svjetlost, Sarajevo, 1952., str.265.)

Osnovno svojstvo Markovićeve teorije je humanizam i etičnost pa samim tim iako nije bio izričito protiv nasilnog prelaska iz kapitalizma u socijalizam, on je smatrao da socijalnoj revoluciji treba da prethodi kulturna revolucija, odnosno da društvo postane humanije.

"Kad čovjek shvati da su svi članovi društva ravnopravni, onda je njegova moralna težnja ne samo da sam ni nad kim ne vlada već da nitko ni nad kim ne vlada u društvu. On se bori protiv vladavine čovjeka nad čovjekom ma u kom se vidu pokazivala ta vladavina. Kad čovjek shvati da se ravnopravnost i sloboda svake ličnosti ne mogu ostvariti u društvu - dakle ni sreća svake ličnosti - ako se rad ne prizna kao izvor svojine, a «svakom svoja zarada» kao garanica svojine, onda je prirodno da svaki koji je moralno razvijen teži da ta načela ostvari u životu"

(Svetozar Marković: «Iz političkih spisa i prepiske», Svjetlost, Sarajevo, 1952., str.47.)

Savremenik Svetozara Markovića i jedan od njegovih istomišljenika je bio i Vaso Pelagić (1838. – 1899.). Pelagićevo osnovno djelo je buđenje ateističkog i revolucionarnog duha u širokim narodnim masama. Pelagić je na jednostavan način pisanom i živom riječju usađivao u narodu osjećaj pravednosti i samopouzdanja. Iako su njegova djela većinom zaboravljena ipak su svojevremeno imale ogroman uticaj na čitaoce kojima su bile namijenjene. One su unosile svijetlo razuma i jačale svijest kako seoskog tako i gradskog radničkog stanovništva. 

Od svih Pelagićevih djela najviše je uspjeha imala rasprava "Umovanje zdravog razuma"(1879) u kojoj je započeta antireligiozna rasprava. Pelagić je ovim djelom htjeo da ukaže kako ovaj svijet nije najbolji medu svjetovima, jer po logici zdravog razuma se uočavaju mnoge pukotine u njemu. Njegova kritika je u prvom redu bila upućena na račun svještenstva kojem je i sam pripadao izvjesno vrijeme, dospjevši do upravnika Bogoslovije u Banja Luci i zvanja arhimandrita Srpske pravoslavne crkve. Pelagić je uočio da su etika i moral svještenstva u raskoraku sa istinom i da se najčešće koristi da bi se prikrili loši postupci u praktičnom životu. Dokazujući nesavršenstvo "božjeg djela", Pelagić kaže:

"Na sjeveru djeca preblagog nebeskog oca skapavaju od strašne zime, mada se u dvostruke kožuhe oblače, a na drugoj strani - blizu ekvatora - goli stanovnici ne mogu danju na zemlji opstati od velike vrućine, nego kopaju jame i bježe pod zemlju. Ovdašnju božju djecu tuku gromovi, a tamošnju pak glad i mrazevi, a na trećoj strani filoksera i gusjenica sve pretvoriše u pustoš.
U ovim kolibama čami, boluje i umire vječiti radnik zbog pritiska, zbog oskudice u hrani, golotinje i umora, a u onim prostranim palatama bijesni.... od nerada i silnog uživanja..... leže i blaguju..."

(Vaso Pelagić: «Umovanje zdravog razuma», Prosvjeta, Zagreb, 1947., str. 15.)

Takvu jednostavnu zdravo razumsku logiku mogao je da razumije svaki građanin bez obzira na svoje obrazovanje. Zato je ovo Pelagićevo skromno djelo moglo da izvrši veliki uticaj na široke narodne mase, pripremajući ih za revoluciju.

Dolazak Marksizma na područje Balkana objavljuju se već u drugoj polovini 19. vijeka i početkom 20. vijeka sva glavna djela Marksa, Engelsa i mnogih drugih teoretičara naučnog socijalizma. To omogućava formiranje naučnog pogleda na razvoj društva kod radničkog i seoskog stanovništva. Prvi jugoslovenski marksista je bio Dimitrije Tucović (1881. – 1914.), tvorac Srpske socijaldemokratske partije (1903.) koja je poslužila kao jezgra za stvaranje Komunističke partije Jugoslavije (1919.).

Tucović je osim proučavanja raznih teoretičara socijalizma ipak najviše bio opsjednut Marksom i Engelsom. Njihova djela je Tucović smatrao "priručnikom" svoje revolucionarne djelatnosti:

"Socijalizam je posle Komunističkog manifesta, blagodareći njegovim tvorcima Marksu i Engelsu..., postao izraz istorijske nužnosti, rezultat i rešenje klasne borbe u buržoaskom društvu".

(D. Tucović: « Izabrani spisi» I, Prosveta, Beograd, 1949., str. 17.)

Takođe Tucović uviđa protivrječnosti u društvu i ulogu partije u usmjeravanju cjelokupne socijalističke misli. Tucović kaže sljedeće o toj ulozi:

"Kao što bi bilo pogrešno, nenaučno smatrati da je društvo raspolućeno prosto na dvije polovine i da u njemu sem kapitalista i radnika nema drugih klasa i interesa, koji stoje često puta među sobom ili sa ovim u najoštrijem sukobu, isto tako bi bio u velikoj zabludi i prosto ne bi mogao razumjeti politički život onaj koji gubi iz vida da se društvene klase i političke partije neprekidno mijenjaju zajedno i uporedo sa promjenama ekonomskih odnosa. Samo ona socijalistička partija koja tu raznovrsnost socijalističkog sastava i političkih oblika i stalnu promjenu ne gubi nikad iz vida može da ima i taktiku koja odgovara naučnom socijalističkom posmatranju".

Nadalje Tucović ističe:

"Potrebno je da proletarijat otme od vladajuće klase, buržoazije, političku vlast i da pomoću nje izvrši prijenos sredstava za proizvodnju iz privatnih ruku u društvenu svojinu i da izvrši organizaciju novog društva. A za izvojevanje ove velike istorijske pobjede, preko koje se ulazi u socijalističko društvo i na koju su upravljene sve sadašnje težnje socijalne demokratije, sve forme organizacije i svi oblici borbe proletarijata imaju svoje mjesto i svoj pravac nastupanja: sindikati grupišu mase u organizovane cjeline i podižu njihovu sposobnost za borbu popravkom uslova rada, parlamentarna akcija rastresa sve sire mase potištenog naroda i sjedinjuje njihove težnje pretresanjem pitanja, od opšteg interesa i značaja, prosvjetni i književni rad širi saznanje itd. I kad god se sve ove vrste proleterske akcije vode s obzirom na krajnji cilj socijalne demokratije, one postaju razne forme jedne opšte revolucionarne borbe, a kad god se svaka za sebe smatra dovoljna, one odvode na stranputice ili padaju u oportunističke i anarhističke zablude".

(D. Tucovic: « Izabrani spisi» I, Prosveta, Beograd, 1949., str. 73.)

Uspostavljanje vlasti proleterijata

Prvi uspio pokušaj uspostavljanja vlasti većine nad manjinom, to jest diktature proletarijata ostvaren je pobjedom oktobarske socijalističke revolucije u Rusiji 1917. Taj događaj je »potresao svijet« i označio početak nove ere čovječanstva. Doprinosi razvoju revolucionarnih snaga u Jugoslaviji jer su u njoj uzele aktivnog učešća čitave vojne jedinice Jugoslavena, pripadnika austrougarske vojske koji su prešli na stranu crvenoarmejaca i borili se zajedno s njima. Neki od njih su se uzdigli do položaja visokih vojnih i političkih rukovodilaca Crvene armije, kao što su legendarni heroji Aleksa Dundić, Danilo Srdić i drugi. A i sam Tito je učestvovao u oktobarskoj revoluciji u Rusiji na strani boljševika i tamo primljen u komunističku partiju, stekavši pri tom značajno revolucionarno i političko iskustvo.

"Ruska socijalistička revolucija, koja je probila front kapitalizma na tako širokoj liniji za vrijeme prvog svjetskog rata, javila se kao pobuna protiv međusobnog ubijanja ljudi, otvorivši »oči vojnicima i jedne i druge strane" — rekao je Tito. — "Oni su izišli iz rovova i pošli kroz žičane prepreke da bi se bratimili. Imperijalisti su pokušali da produže rat, ali već ništa nisu mogli učiniti. Vojnici nisu htjeli da ratuju, željeli su da odu kućama.
Vrativši se u domovinu, oni su pričali o onome što su vidjeli. Oni su mnogo naučili u dodiru s ruskim vojnicima. I donijeli su parole o miru, o vlasti radnika i seljaka. Ljudi su to slušali i počinjali da misle kako da kod sebe učine nešto slično"

(Tito, knj. XI, str. 444.)

Utjecaj oktobarske socijalističke revolucije bio je velik u pogledu ujedinjavanja revolucionarnih snaga u novostvorenoj Jugoslaviji (1918), naročito u odnosu na forrmranje Komunističke partije Jugoslavije kao realizatora filozofije marksizma.

»Odmah poslije oktobarske revolucije, pod njenim direktnim utjecajem, u Jugoslaviji se obrazovala, može se reći, najjača komunistička partija u Evropi. Ona je u parlamentu imala 58 poslanika. Partija je i brojno bila snažna. Radnička klasa je bila dobro organizovana u sindikatima i zato je komunistička partija imala snažnu osnovu.
Oktobarska revolucija je i dalje vršila ogroman utjecaj na revolucionarni pokret u Jugoslaviji, na dalju djelatnost komunističke partije. Jugoslavenska komunistička partija crpla je svoje idejne principe iz iskustva oktobarske revolucije, iz učenja Marksa, Engelsa i Lenjina. Upravo zato, nalazeći se pod terorom Komunistička partija Jugoslavije nastavila je da rukovodi radničkom klasom, seljaštvom, nacionalnim pokretom itd. Upravo zato je KPJ i za vrijeme drugog svjetskog fata bila poslije KP Sovjetskog Saveza jedina komunistička partija u Evropi koja je bila u stanju da odmah organizuje narodnooslobdilačku partizansku borbu protiv fašističkih osvajača, iako sama partija tada nije bila naročito brojna«

(Tito, knj. XI, str. 445.)

Osnivanje KPJ potkraj 1919., njen nastanak od nekoliko socijaldemokratskih partija i grupa, što su postojale u zemljama tadašnje Jugoslavije, predstavlja sintezu revolucionarnih snaga jugoslavenskih naroda koji su vjekovima živjeli razdvojeni i pod tuđom dominacijom.
I pored tog što je KPJ naslijedila bogato revolucionarno iskustvo, ona je zbog svoga heterogenog sastava i podvojenosti u rukovodstvu više od petnaest godina proživljavala tešku unutrašnju krizu koju su prouzrokovale frakcije.

»Besprincipijelna frakcijska borba između desne frakcije sa Simom Markovićem na čelu i lijeve frakcije sa Đurom Cvijićem i drugima na čelu, paralisala je svaku mogućnost snažnijeg, masovnijeg razvitka KPJ. I ne samo to, ova frakcijska borba činila je ogromne štete sindikalnom pokretu u neposrednoj borbi radničke klase za bolje uslove života i rada«

(Tito, knj. V, str. 175).

Frakcijske borbe su razjedinjavale partiju iznutra i otvarale ulaz klasnom neprijatelju u redove KPJ koja se od 1921. godine nalazila u ilegalnosti. Policija je ubacivala svoje ljude u redove partije, naročito među komuniste koji su bili na robiji. Zato je trebalo da se partija spašava od rasula, da se frakcije prevaziđu revolucionarnim putem odozdo.
Prvi smjeli koraci u stvaranju jedinstva Komunističke partije Jugoslavije učinjeni su na VIII mjesnoj konferenciji zagrebačke organizacije KPJ 1928. kad je grapa delegata istupila protiv obadviju frakcija, izabravši Josipa Broza za sekretara Mjesnog komiteta. To je ujedno bio i Titov polazni start kao partijskog rukovodioca. Taj potez imao je strategijski značaj:

»Naš zadatak bio je da očuvamo zagrebačku partijsku organizaciju od frakcijskih bolesti. da je što više organizaciono i politički ojačamo, i da onda s tom i takvom partijskom organizacijom povedemo borbu protiv desne i lijeve frakcije«

(Tito, knj. V, str. 276.).

Međutim, Josip Broz bio je ubrzo uhapšen i osuđen na pet godina robije, a konačno ozdravljenje partije od frakcijskih razdora biće ostvareno tek kad je Tito 1937. postao generalni sekretar KPJ. Formirno je novo partijsko rukovodstvo koje će poslije nekoliko godina preuzeti na sebe istorijsku ulogu rukovođenja narodnooslobodilačkom borbom i jugoslavenskom socijalističkom revolucijom..

Režim u Kraljevini Jugoslaviji

Kraljevina Jugoslavija bila je još od svog nastanka prožeta raznim suprotnostima zbog toga što je »po tzv. Vidovdanskom ustavu dobila strogo centralistički karakter. Dakle — mnogonacionalna država, država neravnopravnih naroda, sa strogo centralističkim uređenjem«

(Tito, knj. II, str. 338.).

Zato se u Kraljevini već odmah u početku pojavilo nacionalno pitanje koje su jugoslavenski buržoaski političari i ideolozi »rješavali« na taj način što su neprestano govorili o postojanju samo jednog »troimenog naroda« — Srba, Hrvata i Slovenaca, polazeći od pragmatističke formule: jedan kralj — jedan narod, dok čitave nacije u Jugoslaviji (Makedonci, Crnogorci i dr.) za njih uopšte nisu postojale. Ali ni u tome tročlanom etnosu nije bilo ravnopravnosti, jer se srpska buržoazija osjećala povlaštenom zbog toga što se na čelu države nalazila srbijanska dinastija Karađorđević, koja je bila više zainteresovana za svoje lično bogaćenje nego za opšte poslove. Metode koje je vlast koristila kako bi se očuvala bile su u stvari kolonijalne:

»1) Korumpiranje najreakcionarnijih elemenata Hrvata, Slovenaca, muslimana i tako dalje, iskorišćavajući ih za unutrašnje razbijanje naroda koji su se borili za svoju ravnopravnost;

2) podmićivanje vrhova slovenačkih, muslimanskih i džemijetskih partija i držanje pomoću njih u potčinjenosti hrvatskog naroda. Drugim riječima, to je značilo iskorišćavanje jednog naroda protiv drugoga«

(Tito, knj. I, str. 116).

Posljedica toga bio je porast sve većeg nezadovoljstva u naprednim slojevima društva i jačanje revolucionarnih snaga koje je vladajuća buržoazija nastojala da slomi robijom, progonima itd. Ali time je postigla suprotne rezultate, odgojivši »u svom krilu svoje vlastite grobare« — heroje predstojeće revolucije.

Kaznionice u staroj Jugoslaviji postale su škole revolucionara. U njima su komunisti izučavali marksizam, spremajući se za buduće rukovodioce revolucije. Odvojeni od vanjskog svijeta , oni su se predali unutarnjoj slobodi koja se ne može ničim uništiti. Osjećaj i saznanje da se trpi za nešto veliko i uzvišeno nadoknađivali su sve ono što je nedostajalo oduzimanjem fizičke slobode. Što je bio veći pritisak, postojao je sve veći otpor onih koji su odlučili da istraju do kraja.

U jednom policijskom izvještaju o političkoj djelatnosti komunista na robiji 1936. mogu se pročitati ovi redovi:

»Vodstvo Komunističke partije pobrinulo se da ono vreme koje njegovi borci provode u kaznenim zavodima ne prođe izgubljeno. Ono je već ranije poučilo svoje Ijude kako se imaju ponašati u kaznenim zavodima.
Komunisti pre svega vode tačrtu evidenciju svih lica, koja izdržavaju robiju. Kad neki novi komunista dođe na robiju, već su ostali komunisti na robiji obavešteni o njemu i oni traže i uspostave vezu s njim«

(»Robija — škola revolucionara«, stalna izložba o životu i radu komunista u zatvorima stare Jugoslavije, Vojni muzej u Beogradu).

U istom dokumentu policija citira zaplijenjeni izvještaj jednog robijaša iz kojeg se vidi kako su na robiji učili revolucionari:

»Sve marksističke knjige koje dolaze spolja daju se na proučavanje instruktorima po sobama, koji rade najglavnije stvari marksizma; oni ih proučavaju i predaju na određenim časovtma. Određeni su časovi za vreme šetnje i tada drži predavanje određeni instruktor. Druge ilegalne instrukcije o radu u masama na bazi širenja komunizma predaju se posebno u svakoj sobi. Ta predavanja po bilo